O szkockiej kulturze - Czym jest Szkocja?

Radosław Szmit, 12-04-2006

Szkocja jest małym krajem, które prawdopodobnie nie przysparza Narodom Zjednoczonym bezsennych nocy. Liczba mieszkańców to zaledwie dziesiąta część populacji Anglii. Jest również Szkocja krajem, gdzie rozkłady jazdy autobusów w niektórych odludnych miejscach są jedynie po to by być, bo i tak nikt ich nie bierze na serio; jest krajem gdzie słońce świeci tylko z powodu szczególnych okazji, a piłka nożna – sport narodowy – jest tak mocno poważana na świecie, że bukmacherzy stawiają 2500-1 na to, że następne mistrzostwa świata wygrają Szkoci. Dlaczego więc martwić się o taki kraj, który przecież nic wielkiego na mapie świata niby nie znaczy?

Otóż jest jednak w Szkocji coś, co warte jest kilku chwil i wierszy. Jest tym mianowicie szkocka kultura. Mówienie bądź pisanie o kulturze kraju nie swojego nie jest z pewnościa proste. Nie jest, bo nawet sami Szkoci spierają się między sobą do dnia dzisiejszego (i zapewne spierać się będą) co należy rozumieć przez „Szkockość”. Czy jest to część „Brytyjskości”? A może to bardziej bycie Anglikiem w szkockiej skórze? Czym jest Szkocja? Czym charakteryzuje się kultura tego „kraju na północy Anglii” jak do niedawna jeszcze mawiano? Od kiedy należy liczyć dni współczesnej szkockiej kultury?

Kolejnych kilka (a może nawet naście) artykułów poświęconych będzie współczesnej szkockiej kulturze. Począwszy od rozważań czym jest Szkocja, poprzez edukację, języki, literaturę, na sporcie i mass mediach kończąc. Każdy artykuł poparty będzie źródłami akademickimi (których spis znajdziecie Państwo na końcu) oraz materiałami ze stron internetowych (również na końcu każdego artykułu). Znajdą się też uwagi Szkotów z krwi i kości, jak również tych, których do Szkocji przywiała chęć zarobku lub możliwość edukacji.

Szkocja to kraj z populacją niewiele powyżej pięciu milionów ludzi. Swoją obecną pozycję zawdzięcza Aktowi Unii z 1706 roku, który z czterech narodów (Anglii, Północnej Irlandii, Szkocji oraz Walii) stworzył kraj o nazwie Zjednoczone Królestwo. Na marginesie – mówienie o Północnej Irlandii jako o narodzie jest nie do końca prawidłowe, lecz ze względów formalnych jest to prawdopodobnie najlepsze rozwiązanie. Szkocja jako kraj o zróżnicowanym krajobrazie tak wiejskim (w wiekszości na północy oraz południu) jak i miejskim (część centralna) jest znana na zewnątrz głównie ze stolicy Edynburga oraz Highlandów. Jest też znana ze swojej pogody – ciepłej i deszczowej na zachodzie oraz chłodnej i bardziej słonecznej na wschodzie. Cztery największe miasta: Glasgow, Edynburg, Aberdeen oraz Dundee pełnią rolę katalizatorów szkockiej ekonomii (ponad połowa mieszkańców Szkocji żyje w obrębie w/w miast). Poziom bezrobocia to około 2,5 procenta społeczeństwa. Tyle najważniejszych faktów.

Problem pojawia się, kiedy o Szkocji zaczyna się mówić jako o państwie. Problem polega w tym, że tak jak Anglia, Walia czy Północna Irlandia, Szkocja jest narodem ale nie państwem. Jeśli spojrzymy na mapę Zjednoczonego Królestwa, z łatwością zobaczymy linie odzielające w/w narody. Anglia kończy się w momencie, gdzie zaczyna się Szkocja. Walia, gdzie zaczyna się Anglia i tak dalej. Szkocja nie jest więc krajem na północy Anglii w takim samym stopniu jak Francja nie jest krajem na północy Hiszpanii. Jednakże oprócz nazw w/w narodów znajdziemy też napisaną większymi i grubszymi literami nazwę Zjednoczone Królestwo (na niektórych polskich mapach zdarza się też podpis Wielka Brytania, co jest nieprawdą). Mamy więc do czynienia z sytuacją w której cztery narody nie są państwami samymi dla siebie, lecz jedynie razem tworzą państwo. Mamy też do czynienia z sytuacją, kiedy w tym samym momencie cztery narody są rozpoznawane na świecie jako państwa, jednakże tylko teoretycznie. Równocześnie Szkoci rozpoznają siebie jako państwo i mówią głośno o niezależności od Anglii (uznawanej za „matkę” Zjednoczonego Królestwa). Jeśli więc weźmiemy pod uwagę teoretyczne przywiązanie do obu krajów wynikiem może być natychmiastowa zmiana orientacji pod względem przywiązania do kraju („jestem Szkotem, ale i mieszkańcem Zjednoczonego Królestwa”). Dla wielu socjologów jest to jeden z powodów, dla których należy rozróżnić kulturę Anglii, Walii, Połnocnej Irlandii i Szkocji.

Idea różnorodności kultur zaczęła być popularna (m.in. w kręgach socjologów lub psychologów społecznych) dopiero od 1999 roku, kiedy Szkocja i Walia zaaprobowały prawo „dewolucji” (przekazanie władzy w ręce samorządów; w tym przypadku było to jednak przekazanie części władzy z Londynu w ręce lokalnych rządów Walii i Szkocji) ogłoszone wcześnej przez rząd w Londynie. Dewolucję poprzedziło w 1997 roku referendum, w którym 74,3% Szkotów opowiedziało się za rządem w Edynburgu, a 63,5% dało mu prawo nakładania i zmiany podatków. W 1999 roku Szkocja miała po raz pierwszy od prawie 300 lat swój własny parlament.

Pamiętać należy jednak, że trzeba odróżnić szkocki parlament od ideii niepodległości. Szkockie partie nacjonalistyczne zaczęły wykorzystywać wizerunek nowego parlamentu jako oznakę odrodzenia państwa szkockiego, co dalekie jest od prawdy. Szkocja pozostała „narodem bez państwa”, tak samo jak pozostała nim Anglia, Walia czy Północna Irlandia. Jedyne co nadal łączy te cztery narody jest wspólny szyld - Zjednoczone Królestwo. Znacząca większość prawa nadal jest pisana i głosowana w Londynie poprzez akceptację reprezentantów czterech narodów. Szkoccy ministrowie szkockiego rządu nie mają prawa interweniować w sprawach międzynarodowych, co najwyżej mogą „zgłaszać swoje uwagi” na forum parlamentu szkockiego jak i Zjednoczonego Królestwa (jeśli przeczytali Państwo kiedykolwiek o tym, że Anglia rozpoczęła woję z Irakiem, bądź, że to Anglia kolonizowała Indie to była to pomyłka – wszelkie sprawy dotyczące Zjednoczonego Królestwa, bądź Wielkiej Brytanii były i są podejmowane wspólnie).

Wydawać się więc może, że to właśnie brak państwa najbardziej spaja tożsamość narodową Szkotów. Prawo, Kościół i edukacja od 1706 roku stanowią podstawę „Szkockości”, bo „od zawsze” były niezależne od decyzji Londynu. Media – telewizja i gazety to już domena tak szkocka jak i brytyjska. Sport jest podzielony – Szkoci startują pod szyldem Wielkiej Brytanii na Olimpiadzie, ale rywalizują odrębnie od Anglików, Walijczyków czy Irlandczyków w piłce nożnej czy rugby. Większość Szkotów nie czuje się jednak Bytyjczykami, lecz postrzega „Brytyjskość” jako historyczną naleciałość i gdy zapytani na ulicy o to kim są/kim się czują odpowiedzą, że Szkotami. Ciekawe jest jednak to, że ostatnie wyniki opini publicznej pokazują zwrot nastawienia Szkotów w stosunku do Anglii – ponad 60% ankietowanych stwierdziła, że podczas zbliżających się Mistrzostw Świata w piłce nożnej będzie kibicować... Anglii. Na marginesie – ankieta była przeprowadzona przez... angielską firmę.

Nie jest więc łatwo w prosty i zdecydowany sposób odpowiedzieć na pytanie czym jest Szkocja i jak się ją powinno rozumieć. Naród bez państwa na papierze, lecz z drugiej strony mocno utrwalony wizerunek „Szkockości” w głowach mieszkańców „krainy na północy Anglii”. No i ta zależność od Londynu, o której mówią partie nacjonalistyczne. Ile w tym Szkocji, a ile Zjednoczonego Królestwa? Pytanie, na które przyjdzie odpowiedzieć już w następnych artykułach.

Bibliografia:

Bell, E. (2004). Questioning Scotland. London: Palgrave

Gardiner, M. (2004). The Cultural Roots of British Devolution. Edinburgh: Edinburgh University Press

Gardiner, M. (2005). Modern Scottish Culture. Edinburgh: Edinburgh University Press

McCrone, D. (2001). Understanding Scotland: the Sociology of a Stateless Nation. London: Routledge

Strony www:

Scottish Affairs: http://www.scottishaffairs.org/

One Scotland: http://www.onescotland.com/